Rabies Bukan Hanya Masalah Anjing

Bila sebut rabies, ramai terbayang anjing. Memang betul anjing punca utama, di Malaysia antara tahun 2015 hingga 2023, hampir 89 peratus kes rabies pada haiwan melibatkan anjing. Di seluruh dunia pula, rabies meragut kira-kira 59,000 nyawa manusia setiap tahun.

Tetapi kucing juga boleh dijangkiti rabies. Kucing yang bebas merayau, yang bergaduh atau bermain dengan anjing liar, dan yang terdedah kepada haiwan liar, semuanya berisiko. Rabies hampir sentiasa membawa maut apabila gejala sudah muncul, pada manusia mahupun haiwan. Sebab itu topik ini bukan hanya untuk pemilik anjing, pemilik kucing pun perlu tahu.

Apa yang perlu dibuat jika digigit atau dicakar

Perkara paling penting ialah bertindak segera:

1. Basuh luka dengan air mengalir dan sabun selama sekurang-kurangnya 15 minit. Jangan basuh ala kadar.
2. Jangan biarkan haiwan menjilat luka.
3. Jangan bergantung pada rawatan tradisional.
4. Segera dapatkan rawatan di klinik atau hospital, walaupun luka nampak kecil.

Cakaran dan air liur juga boleh menyebarkan rabies, bukan gigitan sahaja. Ini antara perkara yang ramai pemilik haiwan tidak tahu, dan ia ditemui dalam kajian di Kelantan sebelum modul pendidikan dibina.

Lindungi kucing anda dengan vaksinasi

Vaksinasi rabies disyorkan untuk semua kucing. Di Fawa Vetcare, vaksin rabies diberikan selepas kucing selesai siri vaksin 4-dalam-1. Ini selari dengan panduan antarabangsa: vaksin rabies pertama diberikan pada umur 12 hingga 16 minggu, dengan dos penggalak setahun selepas dos pertama, kemudian setiap 1 hingga 3 tahun mengikut jenis vaksin dan peraturan tempatan. Kucing yang tinggal di dalam rumah pun disyorkan divaksin, kerana kucing boleh terlepas keluar seketika, dan anjing atau kucing liar boleh masuk ke kawasan rumah. Vaksinasi juga melindungi pemilik jika kucing menggigit seseorang.

Selain vaksinasi, kurangkan risiko dengan mengawasi kucing di luar rumah dan elakkan ia merayau bebas di kawasan yang banyak anjing liar.

Apa yang kajian di Malaysia dapati

Penyelidik dari Universiti Sains Malaysia, Jabatan Kesihatan Negeri Kelantan, Jabatan Perkhidmatan Veterinar Kelantan dan Universiti Malaysia Kelantan telah membina satu modul pendidikan kesihatan bernama RaHEM (Rabies Health Education Module) untuk pemilik anjing. Modul ini disampaikan secara percuma sebagai kursus dalam talian, dalam Bahasa Melayu, dengan 26 video pendek dan aktiviti interaktif.

Dalam satu kajian rawak terkawal terhadap 80 pemilik anjing di Kelantan, mereka yang mengikuti modul ini menunjukkan peningkatan pengetahuan dan sikap terhadap pencegahan rabies selepas sebulan, berbanding kumpulan yang tidak mengikutinya. Peningkatan sikap amat ketara, manakala peningkatan pengetahuan pula sederhana.

Perlu dinyatakan dengan jujur: kajian ini mengukur pengetahuan dan sikap selepas sebulan, bukan perubahan tingkah laku sebenar dalam jangka panjang. Itu masih belum dibuktikan, dan penyelidik sendiri menyatakan kajian susulan diperlukan. Tetapi sebagai pendidikan kesihatan, modul ini sudah terbukti berkesan untuk meningkatkan kesedaran dalam masa singkat.

Kursus percuma untuk pemilik haiwan

Kursus "Pencegahan Rabies: Panduan Pemilik Anjing" boleh diakses secara percuma di platform USM MOOC. Ia sesuai untuk sesiapa sahaja yang memelihara haiwan atau tinggal di kawasan yang ada anjing liar. Lima topik utama: pengenalan rabies, pencegahan rabies pada manusia, pencegahan gigitan anjing, pemilikan haiwan yang bertanggungjawab, dan pencegahan rabies pada anjing peliharaan.

Jika anda memelihara kucing, ambil ilmu yang sama dan gunakannya untuk melindungi kucing anda: vaksin, awasi pergerakan kucing, dan tahu apa yang perlu dibuat jika berlaku gigitan atau cakaran.

Kredit dan sumber

Artikel ini disediakan oleh Fawa Vetcare berdasarkan sumber-sumber berikut:

1. Mohammad Basir MF, Mohd Hairon S, Ibrahim MI, Wan Mohamad WMZ, Mohd Fuzi NMH, Rosli AS, et al. Development and Validation of Rabies Health Education Module (RaHEM) for Dog Owners in Kelantan, Malaysia: An ADDIE Model. Journal of Epidemiology and Global Health. 2025;15(1):12. DOI: 10.1007/s44197-025-00355-4
2. Mohammad Basir MF, Mohd Hairon S, Ibrahim MI, Wan Mohamad WMZ, Rosedi A, Mohd Fuzi NMH, Rosli AS, Abdul Rahman MS. Effectiveness of Rabies Education for Malaysian Dog Owners: A Randomised Controlled Trial. National Journal of Community Medicine. 2026;17(11):1094-1103. DOI: 10.55489/njcm.171120266853
3. Kursus "Pencegahan Rabies: Panduan Pemilik Anjing", USM MOOC (OpenLearning), percuma, Bahasa Melayu: openlearning.com/usmmooc
4. Cornell Feline Health Center, Cornell University College of Veterinary Medicine: rabies vaccination recommended for all cats, first vaccine at 12 to 16 weeks followed by boosters ("On Cats" newsletter, Fall 1996, via Cornell eCommons): Cornell eCommons; and "Ask Elizabeth: Need for Rabies Vaccination for Indoor Cats": vet.cornell.edu
5. 2020 AAHA/AAFP Feline Vaccination Guidelines (Stone et al., Journal of Feline Medicine and Surgery 2020;22(9):813-830, DOI: 10.1177/1098612X20941784) dan 2024 WSAVA Vaccination Guidelines (Squires et al., Journal of Small Animal Practice 2024), untuk jadual vaksinasi anak kucing.

Modul RaHEM dibangunkan oleh Universiti Sains Malaysia bersama Jabatan Kesihatan Negeri Kelantan, Jabatan Perkhidmatan Veterinar Negeri Kelantan dan Universiti Malaysia Kelantan, dengan sokongan kewangan USAID melalui SEAOHUN One Health Scholarship Program dan Universiti Sains Malaysia melalui TIPPS.